Izgubljeno nasleđe Novog Sada
o projektu
Predmet projekta
Izložba Nestali Novi Sad predstavlja rezultate rada sa studentima IV godine Departmana za arhitekturu i urbanizam, Fakulteta tehničkih nauka. U okviru predmeta Graditeljsko nasleđe, očuvanje i zaštita 1, školske 2023/24. godine studenti su čitali nevidljivu industrijsku i saobraćajnu prošlost Novog Sada. U prvom istraživačkom bloku prikupljali su građu i dokumentaciju o nestalim fabrikama i saobraćajnoj infrastrukturi, da bi potom razvili koncept virtuelne rekonstrukcije analiziranog nestalog nasleđa.
Mapa
Mapa objekata
Industrija
železnica
Mostovi
Aerodrom
Tematika
INDUSTRIJA
Prva industrijska zona
Nakon 1849. godine Novi Sad je stekao povoljniji ekonomski položaj unutar Habzburške Monarhije. Ipak, grad je dugo beležio spor privredni razvoj. Prekretnicu predstavlja 1884. godina, kada je na obali Dunava, nizvodno od današnje ulice Episkopa Visariona, osnova Državna fabrika svile. Ovaj savremeni kompleks, sa jedinstvenim tehnološkim procesom na prostoru južne Austro-Ugarske, generisao je razvoj prve industrijske zone grada na isušenom delu rita uz obod Almaškog kraja.
Ubrzo je usledila izgradnja novih postrojenja – Gradska klanica osnovana je 1885. godine na samoj obali Dunava, a Plinara 1888. godine na mestu današnje toplane u Kosovskoj ulici. Plinara je imala presudan značaj za modernizaciju grada. Sve do pojave električne energije, Novi Sad je bio osvetljen gasnim kandelabrima napajanim iz ovog pogona.
Prelom u razvoju privrede dogodio se po završetku Prvog svetskog rata, kada su prekinute političke veze sa Mađarskom. U okviru nove države, Vojvodina postaje jedan od ekonomski najrazvijenijih regiona, a Novi Sad izrasta u vodeći industrijski centar.
Tokom 1920-ih industrijska zona se širi prema jezgru Almaškog kraja. U Šumadijskoj ulici 1920. godine podignuta je fabrika Niva za proizvodnju medicinskih sredstava i vate. Dve godine kasnije nastaje Mehanička tkačnica Tekstil, a 1925. godine je preuzima industrijalac Dragoljub Ristić. U Ulici Đorđa Rajkovića niču brojna postrojenja: Livnica Relić i Čolić (1921), Fabrika olovaka i penkala Hampel i Vak (1922), te Kožara. U Ulici Marka Miljanova iste godine otvara se Fabrika keramike Šandor Polak, dok Đorđe Dunđerski, poznati industrijalac i osnivač Poljoprivrednog sajma, osniva Fabriku konzervi Kulpin.
Drugi svetski rat doneo je velika razaranja. Deo industrijskih postrojenja bio je demontiran ili uništen. Iako su neke od fabrika u posleratnom periodu obnovljene, usled ubrzanog industrijskog rasta i potrebe za proširenjem kapaciteta do 1960-ih proizvodnja se postepeno dislocira u plansku industrijsku zonu na severu. Napuštene fabrike i radionice u starom gradskom jezgru gube svoju originalnu namenu, stihijski propadaju, a mnoge vremenom i nestaju.
Radnička ulica
Mali Liman se, sve do 1930-ih godina, prostirao od gradskog jezgra ka parku i Dunavu, sve do nekadašnjeg železničkog nasipa čija se trasa pružala od Mosta Franc Jozef duž današnjeg Bulevara Cara Lazara do Limanske pijace, gde se nalazila železnička stanica. Urbanizaciji Malog Limana bitno je doprinela izgradnja fabričke zone u Radničkoj ulici, koja je nastala na mestu nekadašnjeg plavnog područja, obraslog šipražjem i trskom.
Geneza industrijske zone u Radničkoj ulici započeta je izgradnjom Fabrike sapuna Albus. Ubrzo je podignuta Fabrika keksa Franja Lovereković, kasnije preimenovana u Danubius. Potom niču Prva jugoslovenska hemijska fabrika Idol, ponata po pasti za cipele, kolomanskoj masti i bitumenskoj emulziji, Novosadska fabrika šrafova, fabrika vijaka Braća Kramer, te Fabrika kablova Kabel. Nešto kasnije podižu se Fabrika kola i autokaroserija Rajh Matija i Fabrika kartonaže Domenik Bartu.
Sa modernizacijom i širenjem grada stare fabričke hale su ispražnjene i preseljene na druge lokacije. Industrijski objekti mahom su srušeni, a Radnička ulica danas predstavlja najprestižnije mesto za stanovanje u Novom Sadu.
SAOBRAĆAJ
Železnica
Novi Sad je integrisan u železničku mrežu Monarhije 1883. godine izgradnjom pruge do Budimpešte, čija se trasa pružala duž današnjeg Bulevara cara Lazara, od Ulice cara Dušana prema istoku, a zatim do mosta na Dunavu, u dužini od oko 2,5 kilometara. Prva železnička stanica izgrađena je na pustom peskovitom delu Velikog Limana, na prostoru današnje Limanske pijace.
Do početka 20. veka Novi Sad se razvio u značajno železničko čvorište na prostoru južne Ugarske. Imao je pet železničkih stanica, dva utovarno-istovarna terminala, kao i radionice za održavanje kola i lokomotiva. Stanice su bile strateški pozicionirane i međusobno funkcionalno povezane prugama. Međutim, sa intenzivnijim razvojem grada u međuratnom period, trase železnice postaju prepreka nesmetanom urbanom razvoju, posebno kada je u pitanju izlazak grad na obalu Dunava.
Drugi svetski rat je predstavljao prekretnicu u razvoju novosadske železnice, s obzirom da je nakon rušenja oba mosta preko Dunava, grad privremeno ostao odsečen od južnih delova države. Po završetku rata, početkom 1946. godine, na mestu Mosta kraljevića Tomislava izgrađen je privremeni drumsko-železnički most. Parne lokomotive tutnjale su kroz barokno podgrađe Petrovaradinske tvrđave sve do 1962. godine, kada je završen novi železnički most, a potom i stanična zgrada. Zgrada stare železničke stanice je srušena 1964. godine, kada je u rad puštena nova koja je funkcionalna do danas.
Stara železnička stanica
Učesnici ovog projekta su:
Nikša Bošković
Ana Žjak
Luka Marjanović
Viktor Firman
Mostovi
Na mestu nazvanom Gibraltar na Dunavu, kod Petrovaradinske stene, gde je Dunav sužen, usporen i pravi dve okuke, građeni su mostovi koji su povezivali Novi Sad sa Petrovaradinom. U istoriji Novog Sada postojalo je više mostova – privremenih i stalnih pontonskih, železničkih i drumskih.
Železnički most Franja Josif, izgrađen 1880. godine povezao je Balkan sa Evropom. Rađen je po projektu Karla Baumana, koji je projektovao i tunel ispod Petrovaradinske tvrđave. Ovaj most je, i pored dvostrukog rušenja 1941. i 1944, najduže trajao od svih stalnih mostova na Dunavu kod Novog Sada.
Tokom Prvog svetskog rata austrougarska vojna komanda je po hitnom postupku sagradila polustalni metalni most, nazvan Poćorekov. Ostao je na svom mestu sve do februara 1924, kada je led srušio stubove mosta, te je u leto te iste godine demontiran.
Prvi stalni drumski most u Novom Sadu bio je Most kraljevića Tomislava Karađorđevića. Svečano je otvoren 1928. godine, a miniran i srušen aprila 1941. U leto 1945. godine, na stubovima porušenog mosta, započeta je izgradnja stalnog železničko-drumskog Mosta Maršala Tita. Ovaj most sagrađen je u rekordnom roku, za vreme udarničkog zanosa, za samo 160 dana. Bio je to prvi stalni čelični most izgrađen posle Drugog svetskog rata u Evropi. Kasnije je preimenovan u Varadinski most. Za vreme NATO bombardovanja 1999. godine srušen je, a obnovljen godinu dana kasnije.
Izmena železničke infrasturkture i izgradnja nove železničke stanice generisale su izgradnju novog železnikog mosta u periodu od 1957. do 1961. godine, po projektu inženjera Branka Žeželja. Žeželjev most od prenapregnutog betona i čelične armature bio je najveći most u Evropi u svojoj klasi. Srušen je tokom NATO agresije 1999. godine, a na njegovom mestu podignut je novi most 2019. godine.
Most slobode, svetski rekorder u kategoriji mostova sa kosim zategama, izgrađen je po projektu akademika Nikole Hajdina u periodu od 1976. do 1981. godine. Znatno je oštećen tokom bombardovanja 1999. godine, a obnovljen na osnovu originalnog projekta 2005. godine.
Most kraljevića Tomislava
Učesnici ovog projekta su:
Maša Lukić
Anđela Simić
Nikola Milojević
Poćorekov most
Učesnici ovog projekta su:
Miljana Stanković
Jelena Šarac
Marina Spasojević
Jovana Petković
Stari železnički most
Učesnici ovog projekta su:
Milica Žikić
Anastasija Čokorilo
Milica Garčević
Aerodrom
Na mestu nazvanom Gibraltar na Dunavu, kod Petrovaradinske stene, gde je Dunav sužen, usporen i pravi dve okuke, građeni su mostovi koji su povezivali Novi Sad sa Petrovaradinom. U istoriji Novog Sada postojalo je više mostova – privremenih i stalnih pontonskih, železničkih i drumskih.
Železnički most Franja Josif, izgrađen 1880. godine povezao je Balkan sa Evropom. Rađen je po projektu Karla Baumana, koji je projektovao i tunel ispod Petrovaradinske tvrđave. Ovaj most je, i pored dvostrukog rušenja 1941. i 1944, najduže trajao od svih stalnih mostova na Dunavu kod Novog Sada.
Tokom Prvog svetskog rata austrougarska vojna komanda je po hitnom postupku sagradila polustalni metalni most, nazvan Poćorekov. Ostao je na svom mestu sve do februara 1924, kada je led srušio stubove mosta, te je u leto te iste godine demontiran.
Prvi stalni drumski most u Novom Sadu bio je Most kraljevića Tomislava Karađorđevića. Svečano je otvoren 1928. godine, a miniran i srušen aprila 1941. U leto 1945. godine, na stubovima porušenog mosta, započeta je izgradnja stalnog železničko-drumskog Mosta Maršala Tita. Ovaj most sagrađen je u rekordnom roku, za vreme udarničkog zanosa, za samo 160 dana. Bio je to prvi stalni čelični most izgrađen posle Drugog svetskog rata u Evropi. Kasnije je preimenovan u Varadinski most. Za vreme NATO bombardovanja 1999. godine srušen je, a obnovljen godinu dana kasnije.
Izmena železničke infrasturkture i izgradnja nove železničke stanice generisale su izgradnju novog železnikog mosta u periodu od 1957. do 1961. godine, po projektu inženjera Branka Žeželja. Žeželjev most od prenapregnutog betona i čelične armature bio je najveći most u Evropi u svojoj klasi. Srušen je tokom NATO agresije 1999. godine, a na njegovom mestu podignut je novi most 2019. godine.
Most slobode, svetski rekorder u kategoriji mostova sa kosim zategama, izgrađen je po projektu akademika Nikole Hajdina u periodu od 1976. do 1981. godine. Znatno je oštećen tokom bombardovanja 1999. godine, a obnovljen na osnovu originalnog projekta 2005. godine.
Projekat je podržan od strane Ministarstva kulture
© NESTALI NOVI SAD, Izgubljeno nasleđe Novog Sada